Commissie van defensie

18

In de tweede helft van de 18e eeuw was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op zijn retour. Zowel economisch als militair werd ze door andere landen voorbijgestreefd en hoewel er bij de rijke regenten nog veel geld beschikbaar was groeide het aantal armen schrikbarend. De Republiek werd bestuurd door de adel en steenrijke kooplieden en renteniers. Tussen de armen (het ‘grauw’ zoals de adel hen noemde) en de machtigen was nog een grote groep van burgers, niet arm, niet rijk, die zich verzetten tegen de bestaande situatie, waarin een klein groepje rondom prins Willem V van Oranje de Republiek met een stevig oog voor de eigen belangen, bestierde en bestuurde. Die burgers hadden boeken gelezen van schrijvers uit Frankrijk en Duitsland, die veranderingen wilden (de “Verlichting”). Ook in Nederland waren ‘verlichte’ opinieleiders, die veel aanhang kregen. Deze veranderingsgezinde burgers werden ‘patrotten’ genoemd, omdat ze minder aandacht voor de afzonderlijke belangen, maar meer voor het gehele vaderland (patria) wilden. De patriotten richten clubs en wapengenootschappen op en hadden steeds meer kritiek op de bestaande, prinsgezinde bestuurders.

Vooral in Holland, Utrecht en Gelderland wisten de patriotten steeds meer door te dringen tot de stadsbesturen. In Woerden was dat ook het geval. Daar was mr Dominicus Costerus, een telg uit een familie die al in begin 17e eeuw veel invloed had in het bestuur, rond 1780 de grote leider van de patriotten. Hij was burgemeester en schout van Woerden en door zijn invloed kon hij zijn patriotistische vrienden en familie op allerlei belangrijke functies plaatsen. De enige belangrijjke functie die hij niet onder controle had was die van baljuw en dijkgraaf van het Land van Woerden. De benoeming daarvan gebeurde door de Prins en die had in 1782 een van zijn trouwe aanhangers, de Goudse regent en burgemeester Willem van der Hoeve, in die functie benoemd. Costerus en Van der Hoeve konden elkaar dan ook niet luchten of zien.
In 1787 kwamen de spanningen in Holland op hun hoogtepunt. De patriotten kregen zo veel macht, dat prins Willem V in paniek raakte. Hij vluchtte met zijn gezin naar Nijmegen, waarna de patriotten ook Den Haag, hét bestuurscentrum van de Republiek, in hun macht kregen. Om het gewest Holland te beschermen tegen eventuele aanvallen van Prinsgezinden of hun bondgenoot, de koning van Pruisen, werd een Commissie van Defensie opgericht, vijf hoge heren, die hun ‘kantoor’ vestigden in het Kasteel in Woerden. Dat was voor baljuw Van der Hoeve, die niet gevlucht was, een enorme nederlaag. Boos bleef hij in zijn woonplaats Gouda, terwijl Woerden ondertussen overspoeld werd met patriotistische legertjes van vrijwilligers uit heel Holland. Die werden meestal in het Kasteel ondergebracht, waar ze er een enorme puinhoop van maakten.
In Nijmegen was de vrouw van Willem V, prinses Wilhelmina, het zat. Ze besloot om met een klein gevolg naar Den Haag te reizen in de verwachting dat haar komst de aanhangers van de stadhouder zou opwekken om de macht te heroveren. Helaas was het  deftige reisgezelschap te opvallend om anoniem te kunnen blijven. Tussen Haastrecht en Oudewater werden de prinses en haar gezelschap tegengehouden en naar Hekendorp gevoerd, naar Goejanverwellesluis. Daar werd het gezelschap in een grote boerderij ondergebracht. Vanuit het Kasteel in Woerden kregen de patriotten in Hekendorp opdracht de prinses weer terug te sturen naar Nijmegen.
De aanhouding had dramatische gevolgen. De broer van de prinses was koning van Pruisen en die liet deze belediging van zijn zuster niet over zijn kant gaan. Een groot Pruisisch leger trok eind 1787 de Republiek binnen en zette prins Willem V weer stevig in het zadel. De patriotten moesten diep door het stof en een groot aantal had het zo bont gemaakt, dat ze moesten vluchten. Ook mr Dominicus Costerus nam de benen toen baljuw Van der Hoeve weer in het Kasteel terugkeerde. Hij keerde een paar jaar later terug, maar stond sindsdien voortdurend onder streng toezicht van de baljuw en zijn mensen.

In 1795 draaide alles weer om. De Fransen, gesteund door de patriotten, trokken in januari over de Rijn de Republiek in. Daarmee kwam er een einde aan de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en begon het tijdperk van de Bataafse Republiek. In Woerden was het nu voor baljuw Van der Hoeve tijd om het hazenpad te kiezen: hij vluchtte naar Engeland…zowel voor de Fransen en patriotten als voor zijn schuldeisers. Hij werd als baljuw en dijkgraaf opgevolgd door zijn grote vijand mr Dominicus Costerus.
Veel van wat er in Woeden gebeurde weten we uit de dagboeken, die Willem van der Hoeve vanaf 1782 tot 1795 in een priegelig handschrift bijhield. Het is een geweldig ego-document van een regent met een geweldig ego en het geeft een prachtig beeld van een turbulente tijd.

 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Gevecht bij het dorp de vaart buiten Utrecht

Cornelis van Foreest, onder andere lid van de Commissie van Defensie, die in Woerden bijeenkwam.

Meer weten

Meer lezen
- Alkemade, W.R.C. ‘Dominicus Costerus (1728-1803): regent en patriot’ in: Langs de Oude Rijn: levensbeschrijvingen van bekende en onbekende mensen uit Vleuten, De Meern, Harmelen en Woerden (Utrecht, 1999), pp. 49-53;
- Boon, Liesbeth “…En nu die kale Fransen!”in Woerden, afstudeerscriptie (Diemen, 1996)
- Helvoort, C.J.A. van Uit Woerdens verleden: de Fransche revolutie (Woerden, z.j.);
- Knoops, W.A., en F.Ch. Meijer Goejanverwellesluis: de aanhouding van de prinses van Oranje op 28 juni 1787 door het vrijkorps van Gouda (Amsterdam, 1987)
- Knoops, W.A. Gouda 1787: radicalisering, revolutie, restauratie (Amsterdam, 2011);
- Meddens-van Borselen, A. ‘De geschiedenis van een patriottische commissie te Woerden in 1787’ in Heemtijdinghen, jg. 23 (1987), nr 2, pp 33-45
- Wilschut, Arie Goejanverwellesluis: de strijd tussen patriotten en prinsgezinden, 1780-1789 (Hilversum, 2001)

Links

Canons
Landelijk:
Patriotten

Regionaal:
De patriotten
Dordts exercitiegenootschap de vrijheid


Archieven en foto’s
Dagboeken van baljuw Willem van der Hoeve 1782-1795 (3 delen) bij het Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard