De Romeinen komen!

2

Rond het begin van onze jaartelling woonden er in Woerden en omgeving al mensen. Ze leefden van jagen, vissen en het verzamelen van voedsel. Ze behoorden tot de stammen van de Cananefaten en de Bataven en woonden op de hoog gelegen rivierkleigronden langs de Rijn, die toentertijd een veel woestere rivier was met een veel breder stroomgebied dan tegenwoordig.

De Romeinen begonnen in het huidige Nederland serieus door te dringen rond het begin van de jaartelling. Drusus, een stiefzoon van keizer Augustus, probeerde de stammen in het noorden onder de duim te krijgen; zijn militairen waren gelegerd in forten of castella. De oudste castella van westelijk Nederland lagen ter hoogte van Velsen (Castellum Flevum), Valkenburg bij Katwijk (Colonia Agrippina) en Fectio (Vechten, bij Utrecht). Drusus kreeg het echter niet voor elkaar om de oorspronkelijke bewoners ten noorden van de Rijn te onderwerpen. Rond 45 na Christus besloot keizer Claudius daarom dat de Rijn de noordgrens van het Romeinse Rijk zou worden.
Om die noordgrens te beschermen,werd een aantal forten en versterkingen op de zuidelijke oever van de rivier gebouwd. Dat ging heel snel en binnen tien jaar ontstond er een sterke verdedigingslinie, de Limes, tussen het huidige Katwijk en Xanten in Duitsland. Die linie hield ruim tweehonderd jaar lang stand. De belangrijkste bedreiging kwam in 69 n.Chr., toen de Bataven onder leiding van Claudius Civilis vanuit het noorden de Romeinen aanvielen. De meeste castella langs de Limes werden afgebrand (of dat door de bewoners zelf of door de opstandige Bataven gebeurde, is niet duidelijk) en pas nadat de rebellen weer onder controle waren gebracht, werden de castella, vaak in een verbeterde vorm, herbouwd.
De Limes bestond niet alleen uit grote castella. Ook de legerweg, de heerbaan, die de castella met elkaar verbond, maakte er onderdeel van uit. Restanten van die legerweg zijn op verschillende plaatsen aangetroffen, waardoor het mogelijk is om de loop van een groot gedeelte ervan min of meer betrouwbaar vast te stellen. Omdat het in natte tijden moeilijk was om deze drassige weg te gebruiken, werd de weg op veel plaatsen gefundeerd op houten palen.

Ook in Woerden lag een castellum, om precies te zijn onder het Kerkplein en Hoochwoert. De loop van de Rijn was toen anders dan tegenwoordig. Het castellum heette Laurium en is afgebeeld op een oude Romeinse “reiskaart”uit de 3e eeuw, de zogenaamde Peutingerkaart.  In Woerden hebben vier castella gestaan. Het eerste castellum dateert uit circa 40 na Chr. en werd rond 47 na Chr. al vervangen door het tweede castellum. Dat brandde in 69 na Chr. af, waarna het opnieuw werd opgebouwd. Tenslotte werd aan het eind van de 2e eeuw een vierde versie (Woerden IV) van steen gebouwd; de drie eerste castella waren grotendeels van hout. Hoewel er al vanaf de 16e eeuw vondsten en aanwijzingen van Romeinse aanwezigheid in Woerden waren, werd bij de ontwikkeling van Hoochwoert in de jaren 2002-2004 op allerlei manieren duidelijk wat en hoe de situatie in Woerden geweest moet zijn.

Door deze archeologische vondsten, zowel in Woerden als elders in Nederland,  is heel veel bekend geworden over hoe de castella eruit zagen. Het waren door aarden wallen omgeven terreinen met daarop palissaden en houten palen. Ze werden gebouwd met vaste grondmaten. Rondom de castella lagen grachten of greppels. Een castellum had meestal vier poorten, waardoor twee hoofdwegen elkaar kruisten. Op verschillende punten van het castellum stonden wachttorens. Binnen het castellum waren gebouwen voor de officieren en manschappen. Later werd er steen gebruikt voor de belangrijkste gebouwen en werden gebouwen bedekt met dakpannen, die in de buurt van Nijmegen werden gebakken. Vlak buiten het castellum was een ‘vicus’, een terrein waar de Romeinen handelden met de oorspronkelijke bewoners van de streek, met wie zij over het algemeen een goede relatie onderhielden. Ook was hier een badhuis en waarschijnlijk, meer naar het westen bij Barwoutswaarder, een begraafplaats of grafveld.

De castella werden bevoorraad vanuit het zuiden met houten schepen, waarvan in Woerden, bij Leidsche Rijn en in Zwammerdam verschillende exemplaren zijn gevonden. In Woerden zijn op zeven verschillende plaatsen restanten van schepen opgegraven, de oudste al in de zestiende eeuw. Het schip dat in 2003 bij de bouw van de parkeergarage Castellum “boven water” kwam, is heel bijzonder: het schip bleek boeiborden met een roei-inrichting en zwaluwstaarten voor bankjes te hebben. Uit deze vondst bleek dat de Romeinse schepen niet alleen vanuit het zuiden naar de Limes zeilden om hier vervolgens te blijven, maar dat ze ook tegen de wind in terug konden roeien.

Het laatste castellum in Woerden is rond 260 door de Romeinen verlaten, toen het Romeinse Rijk door invallen van Germanen en andere stammen bedreigd werd en de soldaten zich richting het zuiden terugtrokken. De herinnering aan hun aanwezigheid is in de stad vooral te zien in de bestrating, die de contouren van het castellum aangeeft en in de parkeergarage, die tevens als ‘drive-in’museum over Romeins Woerden fungeert.

1 reactie

Naar mijn gevoel is wat hierboven wordt gezegd over de wijze waarop de Romeinse scheepvaart op de rivieren plaatsvond niet geheel correct. Naar mijn mening bevoeren de Romeinen de Rijn en de andere (laagland)rivieren waarschijnlijk op dezelfde wijze als waarop dat in de twee volgende millennia gebeurde. Men zakte de rivier stroomafwaarts al 'stevelend' af, bij oostenwind wellicht geholpen door het razeil. Stroomopwaarts echter werd met name op het Nederlandse deel van de Rijn gebruik gemaakt van de overheersende westenwinden en zal er hoogstwaarschijnlijk zoveel mogelijk gezeild zijn.
Het feit dat het schip de 'De Meern 1' gekenschetst kan worden als een 'klusboot' avant la lettre onderschrijft deze hypothese. Dit schip heeft immers enkele decennia lang met een kleine bemanning de Rijn op- en afgevaren tussen de diverse castella en de bemanning zou dit niet hebben kunnen doen zonder stroomopwaarts overwegend van het (ra)zeil gebruik te maken. Van de mogelijkheid om te roeien zou mijns inziens alleen gebruik gemaakt zijn als men ofwel haast had ofwel te maken had met sterke tegenstroom en er dus niets anders op zat dan om tegen extra kosten roeiers in te huren of het schip al jagend tegen de stroom in naar boven te werken..

Geplaatst door L.W. Iansen op vrijdag 17 januari 2014 18:35 uur.

Ongepast? Mail de redactie
Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Bronzen fibula of kledingspeld in de vorm van een kikker

Opgraving Romeins schip Woerden 2003

Diorama Romeins schip parkeergarage Castellum

rondvaart Stichting Romeins Schip Woerden

Kaart Romeinse forten: 7 Laurium

Romeinse altaarsteen (2e eeuw n.Chr.) gewijd aan Sol Invictus en Minerva

Krantenartikel: Themajaren Romeinen Woerden 2011/2012

Introductiefilm Romeinen in Woerden met Stichting Corbulo

Sfeerimpressie Romeins arrangement Stadsmuseum en Romeins Schip

Geschiedenis Woerden: Van castellum tot stad

RPL TV 25-1-2013 De passie van Mart Scheer: Romeinse opgravingen

In mei 2012 bezochten een aantal Romeinen op doorreis van Katwijk naar Nijmegen ook Woerden

Meer weten

Algemeen
- Colenbrander, Bernard (red.) Limes Atlas (Rotterdam, 2005)
- Ginkel, S.G. en E. van, Romeins Nederland: archeologie en geschiedenis van een grensgebied (Utrecht, 1993)

Woerden en omgeving
- Bemmel, J. van “De Romeinse molenstenen te Woerden” in: Heemtijdinghen, jg 17 (1981), pp. 20-24
- Beunder, P.C. Castella en havens, kapellen en hoven: enkele notities over de oudste geschiedenis, de Romeinse keizertijd en de vroege Middeleeuwen in de Rijnstreek (Nieuwkoop, z.j.)
- Blom, E, en W.K. Vos Woerden-Hoochwoert: de opgravingen 2002-2004 in het Romeinse castellum Laurium, de vicus en van het schip de ‘Woerden 7’ (Woerden, 2008);
- Vos, Wouter K. et. al ‘The Woerden 7 : an oar-powered Roman barge built in the Netherlands : details on the excavation at the Nieuwe Markt in Woerden (Hoochwoert) in:
Archäologisches Korrespondenzblatt, jg. 41(2011), Heft 1
- Vos, W.K., E. Blom en T. Hazenberg Romeinen in Woerden: het archeologische onderzoek naar de militaire bezetting en de scheepvaart van Laurium (Leiden, 2010)
Woerden, Romeinen, het fort en een schip: 46 afleveringen van de Archeologie Actueel 2002-2003 (Leiden, 2003)

Links

Canons
Landelijk:
Romeinse Limes

Regionaal:
Romeinse Limes Utrecht Zuid-Oost
Romeinen Utrecht Zuid-West

Websites
www.langsdelimes.nl
www.romeinselimes.nl
www.limeswiki.nl
Romeinse routeplanner (OmnesViae)
/romeins schip Woerden 7 uitgebreid

Kijken en beleven
Het Archeon, historisch themapark te Alphen aan den Rijn
Bij het Archeon is nu tevens het Archeologiehuis Zuid-Holland geopend

Archeologiehuis Zuid-Holland

Stadsmuseum Woerden
: Romeinse zolder

Parkeergarage Castellum Woerden: drive-in museum

Varen op zijn Romeins met de Per Mare ad Laurum

Wandelen door Romeins Woerden
met Het Gilde

Met uw smartphone langs de Romeinse opgravingen