De tweede wereldoorlog in Woerden

36

De inval van het Duitse leger op 10 mei 1940 in Nederland kwam enerzijds als een verrassing, maar anderzijds ook niet geheel onverwacht. Al vanaf september 1939 was het Nederlandse leger gemobiliseerd. Ook in Woerden waren bijna 1000 dienstplichtigen ondergebracht: de officieren bij burgers thuis, de gewone soldaten in de kazerne, de wagenloodsen op de Singel, het Kasteel en andere plaatsen. Tijdens de meidagen werd er in en om Woerden niet gevochten; wel verloren drie Woerdenaars, drie Zegvelders, een Kameriker en een Harmelaar het leven bij gevechten elders in Nederland.

De Duitse bezetting leek de eerste tijd mee te vallen. In Woerden waren niet veel Duitsers; alleen op het Kasteel, waar de bezetter het Centraal Magazijn had “overgenomen” was een groep Duitse bewakingssoldaten gelegerd onder leiding van de Ortskommandant, die ook hoofd van het Magazijn was.

Niet alle Woerdenaren hadden problemen met de Duitse bezetters. De Nationaal-Socialistische Beweging, die de Duitsers steunde, had ook in Woerden een groepje aanhangers. Echt veel kwaad hebben die Woerdense NSB’ers niet aangericht. In 1944 werd de oude burgemeester Van Kempen vervangen door een NSB-burgemeester, maar ook deze bleek in de praktijk mee te vallen. Hetzelfde gebeurde aan het eind van de oorlog in Kamerik en Harmelen; de oude burgemeesters doken onder.

Een kleine groep Nederlanders besloot zich te gaan verzetten tegen de maatregelen van de Duitsers. Ze hielpen bedreigde groepen zoals Joodse mensen en mannen en jongens die verplicht in Duitsland moesten gaan werken zich te verbergen voor de bezetter. Via illegale krantjes werd geprobeerd de moed erin te houden; ook via de Engelse radio, die stiekem door veel mensen beluisterd werd, hield Koningin Wilhelmina, die in mei 1940 naar Engeland was uitgeweken, bemoedigende toespraken. Ook in Woerden en omgeving kwamen mensen in verzet. De Duitsers bestreden het verzet hardhandig: in Woerden werden verschillende mensen gearresteerd en gedood, zoals bijvoorbeeld de gebroeders Vergeer, die in hun drukkerij aan de Hoge Woerd illegale kranten drukten.

Vooral de maatregelen tegen de Joodse inwoners in Nederland wekten veel weerstand. Langzaam werden er vanaf 1941 steeds nieuwe maatregelen ingevoerd die het leven voor hen moeilijker maakten. Ze waren verplicht een gele ster op hun bovenkleding te dragen en kregen een apart persoonsbewijs (een identiteitskaart, die alle Nederlanders steeds bij zich moesten hebben) met een grote letter J erop. Ze mochten al snel niet meer in bioscopen, in restaurants, in parken komen; later moesten de Joodse kinderen ook naar aparte scholen. Tenslotte moesten alle Joodse mensen zich melden voor transport. De Duitsers vervoerden hen per trein naar kampen in Westerbork, Vught of Amersfoort; van daaruit werden hele families naar andere kampen in Duitsland, Polen en Oostenrijk gebracht, waar ze om het leven werden gebracht.

In Woerden woonden in 1940 verschillende Joodse families. Sommige van hen meldden zich en werden naar de vernietigingskampen getransporteerd. Anderen doken onder; een aantal ervan overleefde hierdoor de oorlog. Sommigen werden echter ten gevolge van verraad alsnog door de Duitsers opgepakt. Zo werd op 24 augustus 1943 in een woonhuis van Jan van Elk aan de Rijn 37 (thans Rijnstraat 75) een grote groep ondergedoken Joodse mensen verraden; ze werden naar Duitsland gedeporteerd. Jan van Elk werd de volgende dag in Utrecht opgepakt en overleed begin 1945 in kamp Dachau als gevolg van vlektyphus. In Teckop werden twee Joodse meisjes verraden; ook zij keerden na de oorlog niet meer terug.

De laatste winter van de oorlog, die van 1944-1945, was koud en zwaar. In de steden in het westen van Nederland leden veel mensen honger. Ook in Woerden was gebrek aan voedsel (eten, kleding en andere levensmiddelen waren alleen via distributiebonnen te koop), maar de hongersnood was hier minder groot. Er was een gaarkeuken, waar mensen goedkoop voedsel konden krijgen, en enkele schippers gingen naar het oosten en noorden van Nederland om daar voedsel te halen.

Vanaf 1944 werden de Duitsers steeds zwakker en verloren hun legers het van de samenwerkende Engelse, Amerikaanse, Canadese en Franse troepen. Op 30 april 1945 pleegde de Duitse leider Adolf Hitler zelfmoord, waarna zijn Duitse Rijk ineenstortte. Op 5 mei capituleerde Duitsland en was de oorlog in Europa voorbij.

De bevrijding van de Duitse bezetter was een groot feest. Overal in Woerden, Kamerik, Harmelen en Zegveld werd dit groots gevierd. Dat duurde een paar weken, maar daarna moest het gewone leven weer verder. Al in 1945 bleek, dat Woerden niet ongeschonden door de oorlog was gekomen. Een groot aantal mensen was in Duitsland, Polen en andere plaatsen gestorven of gedood. Onder hen veertien Joodse Woerdenaars, maar ook verschillende slachtoffers ten gevolge van bombardementen, werken in Duitsland, represailles tegen verzet of als militair in den vreemde.

Al snel na de bevrijding werden in de kernen herdenkingsmonumenten opgericht, waar jaarlijks op 4 mei de slachtoffers werden herdacht. Ook later kwamen er nog monumenten tot stand, zoals het Joods monument aan de Prins Bernhardlaan in Woerden en het monument voor andere omgekomen oorlogsslachtoffers bij de Algemene Begraafplaats aan de Kerkhoflaan.

Woerden, of eigenlijk Harmelen, heeft één verzetsstrijder die postuum de Militaire Willemsorde ontving. Dat was Cor van Bemmel. Hier kunt u meer over hem lezen.
 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Het Joodse gezin Izaks. Op deze foto is het Joods monument geïnspireerd

Het Joods monument op de Prins Bernhardlaan in Woerden

Groot feest vanwege de bevrijding van Woerden in 1945. In het pand op de achtergrond zit nu 'de Truffel'

Het monument voor de gebroeders Vergeer, drukkers in Verzet. Te zien op het Kerkplein in Woerden

Cor van Bemmel

Het pand van Jan van Elk, Rijn 37 (de onderduikers zaten in het rechterdeel van deze woning) foto uit particuliere collectie.

Film over Woerden tijdens de oorlog, gemaakt voor de onthulling van het Joods monument op 30 september 2002

Joods monument te Woerden

Meer weten

Meer lezen
Algemeen:
- Barnauw, David Geschiedenis van Nedeland 1940-1945: de canon van de Duitse bezetting (Zutphen, 2010)
- Jong, L. de Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog [14 delen] (’s-Gravenhage, 1969-1991)
- Liempt, Ad. van De Oorlog (Amsterdam, 2011)
- Presser, J. Ondergang: de vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945 [2 delen] (’s-Gravenhage, 1965)

Woerden en omgeving:
- Berg, Josine van den Het verhaal van de Joodse inwoners van Woerden (Woerden, z.j.);
- Boele, Arie, en Dick van Nisius Code Eendekooi Woerden en de Tweede Wereldoorlog: De opkomst van het nationaal-socialisme/De mobilisatie (Woerden, 1995);
- Es, J.T. van “Kamerik in de tweede wereldoorlog” in: Terugblik op Kamerik: leven tussen Kruipin en Oudendam 1857-1988 (Woerden, 1992) pp. 200-228;
- Es, Jan van “Zegveld in de tweede wereldoorlog” in: Bouwen op het verleden: 1000 jaar Zegveld (Zegveld, 1995), pp. 262-291;
- Nisius, Dick van Het spoor terug: bezetting en bevrijding van Woerden (Woerden, 2000);
- Opdat wij niet vergeten: oorlogsslachtoffers uit Woerden, vermeld op het oorlogsmonument (Woerden, 2004);
- Mulder, Wim J.G.M., en Jan Schutte “Het verzet in 1940-1945” [in Harmelen] in: Historische Vereniging Vleuten-De Meern-Haarzuilens jg 30 (2010), pp. 9-16;
- Ultee, W.C. We mogen nergens heen, we moeten naar Vught: de joodse inwoners van Woerden, 1930-1947 (Woerden, 1999)

- Teunissen, N. Onderzoek naar het juiste onderduikadres aan de Rijn (thans Rijnstraat) in augustus 1943 door Gilde Woerden (Woerden, 2015)

Links

Canons
Landelijk:
Bezetting
Anne Frank

Regionaal:
Kamp Amersfoort

Zuid-Holland in de tweede wereldoorlog

Websites
Stichting Informatie Tweede Wereldoorlog
Collectie Utrecht 
1914-1945: Herinneringen aan Utrecht in oorlogstijd
Nationaal Historisch Museum

Herdenkingssite Kamp Westerbork

Kijken en beleven
Het Zuid-Hollands Verzetsmuseum, Turfmarkt 30 te Gouda

Herdenkingsmonumenten in Woerden, Harmelen, Kamerik en Zegveld en alle andere plaatsen in Nederland; het is de moeite waard om deze monumenten te gaan bekijken.

Met uw smartphone een stadswandeling langs historische locaties uit WO-II

Archieven en foto’s
Het Regionaal-Historisch Centrum heeft verschillende collecties van materiaal m.b.t. de Tweede Wereldoorlog in Woerden en wijde omgeving. Daarnaast zijn er ook foto’s en archieven over de Tweede Wereldoorlog te vinden.