De vesting Woerden

17

Omdat Woerden in het grensgebied tussen Utrecht en Holland lag, was het een belangrijke plaats op militair gebied. Het Sticht Utrecht en, na 1300, het graafschap Holland staken veel middelen en tijd in het verdedigen van hun grenzen, onder andere door het bouwen van kastelen en versterkingen. Met de inrichting van de Oude Hollandse Waterlinie na het Rampjaar 1672, werd Woerden met recht een vestingstad waaraan pas definitief aan het eind van de 19e eeuw een einde kwam.

Nadat Willem van Naaldwijk in opdracht van de graaf van Holland rond 1372 een binnengracht en houten pallisades om Woerden had laten aanleggen werd er al snel werk gemaakt van een verbetering van die eenvoudige verdedigingswerken. Er werd een nieuw Kasteel gebouwd (1407-1415) en de houten ommuring van de stad werd in de 15e eeuw vervangen door een stenen stadsmuur, aangeplempt met aarde, waardoor wallen ontstonden. Aanvankelijk waren er vier stadspoorten, waarvan er een al heel snel verdween. De Kromwijkerpoort aan het eind van de huidige Havenstraat bleef tot aan het begin van de 18e eeuw bestaan; de twee belangrijkste poorten waren de Leidse- of Rietvelderpoort en de Utrechtse- of Hofpoort, aan respectievelijk het west- en oosteind van de huidige Voorstraat. Deze poorten werden een paar keer vernieuwd; de laatste versies werden in 1874 gesloopt.
Gedurende het grootste deel van de 15e eeuw beleefde de stad een periode van rust. Die rust werd rond 1480 doorbroken `met een nieuwe oorlog tegen Utrecht. Een oude rekening van de kosten van die oorlog laat zien, dat de stad weer in uiterste staat van verdediging werd gebracht. Dat bleek nuttig, want Woerden kwam ongeschonden uit de strijd, hoewel de kosten voor de stad niet gering waren.

Om godsdienstige, economische en bestuurlijke redenen kwamen de Nederlanden in opstand tegen koning Filips II, waarbij in 1572 ook Woerden zich aansloot. In de herfst van 1575 sloegen de Spanjaarden het beleg voor Woerden, een maand nadat ze in Oudewater het grootste deel van de inwoners hadden vermoord en het stadje hadden verwoest. Woerden ontsnapte aan dat lot: na bijna een jaar braken de Spanjaarden, die al geruime tijd geen loon hadden ontvangen van hun koning, het beleg op.

Na het Spaanse beleg werden er aanpassingen verricht om Woerden nog beter verdedigbaar te maken. De stad kreeg vier bolwerken, waarvan er nog drie te herkennen zijn: het Holle Bolwerk en het Rijneveltshornbolwerk (waar in 1829 de Algemene Begraafplaats en de Rooms-Katholieke begraafplaats werden aangelegd) en het Cattebolwerk, waarop de molen De Windhond staat.
Bijna een eeuw later waren de verdedigingswerken van Woerden opnieuw slecht. Het was zelfs zo erg, dat toen in juni 1672 de Franse vijand vanuit Utrecht op Holland aanstormde, stadhouder Willem III, de opperbevelhebber van het Hollandse leger, geen heil zag in het verdedigen van het stadje. De Fransen bezetten vervolgens de stad en bleven er tot november 1673 zitten.
De gebeurtenissen in het Rampjaar maakten het opnieuw nodig de verdedigingswerken te verbeteren. Nadat er in het laatste kwart van de 17e eeuw al wat werd gedaan aan de muren volgde in de jaren 1702-1705 de grote modernisering van de vesting naar het Nieuw-Nederlands stelsel, volgens de vestingbouwkundige ideeën van de bekende Menno van Coehoorn. De belangrijkste veranderingen waren de aanleg van twee ravelijnen (werken ter verdediging van de stadspoorten), een halve maan in de binnengracht nabij het kasteel en het graven van een buitengracht, de huidige Singel. Hoewel vaak beweerd wordt, dat Woerden pas rond 1740 in de Oude Hollandse Waterlinie werd opgenomen, lijkt het erop, dat er al eerder plannen daarvoor waren. Er werd immers in 1709 een arsenaal gebouwd (de voorganger van het huidige Arsenaal uit 1762) en een buskruitmagazijn of kruittoren in 1725. Zulke gebouwen werden meestal niet gebouwd vóór een verdedigingslinie, maar erachter.

In de 18e eeuw was Woerden echt een militaire stad. In het Kasteel was een klein garnizoen van “Invalides” gelegerd, soldaten die te oud of te gebrekkig waren om te vechten, maar nog wel bewakingsdiensten konden doen. Die werden ook ingezet in andere plaatsen in het land van Woerden, zoals bijvoorbeeld op de in 1673 tussen Nieuwerbrug en Bodegraven aangelegde Wierickerschans.
Dat Woerden een belangrijke plaats innam in de verdediging van Holland bleek in 1747-1748 met de aanleg van een tweetal forten ten oosten van de stad. Het Fort Oranje aan de zuidkant en het Fort Kruipin aan de noordkant van de Rijn zijn in het landschap nog altijd herkenbaar. In 1785 werden, om de ruimtenood in het Arsenaal en de kruittoren op te lossen, aan de westkant van de stad, aan de Singel, wagenloodsen en kruithuizen ingericht. In 1790 tenslotte werd de kazerne gebouwd, in 1807 omschreven als de mooiste van het hele Koningrijk Holland.

De komst van de Fransen in 1795 werd het begin van het einde voor de vesting Woerden. De tot militair omgeschoolde arts Krayenhoff  en de waterbouwkundige Jan Blanken maakten de eerste plannen voor een nieuwe verdedigingslinie, de Nieuwe Hollandse Waterlinie, een stuk ten oosten van de oude waterlinie.
Na het vertrek van de Fransen werden die plannen door het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden gewoon voortgezet. Woerden verloor hiermee zijn verdedigingsfunctie; de nieuwe linie liep immers langs Utrecht, veel meer oostelijk. Als gevolg daarvan werden in 1825-1826 alle wallen, bolwerken, grachten en poorten aan de stad overgedragen, die wel verplicht werd ze binnen een bepaalde termijn te ontmantelen of te slopen. Dat heeft de stad ook gedaan, maar niet erg. Tot in de jaren ’80 van de 19e eeuw werden er nog wallen afgegraven en delen van grachten gedempt. De stadspoorten werden pas in 1874 gesloopt en het laatste stuk van de oude binnengracht (de huidige Gedempte Binnengracht) werd pas in 1920 dichtgemaakt.

In 1826 werd bij koninklijk besluit verboden om nog langer in de stad te begraven. Daarom werd al in 1828 de algemene begraafplaats op een van de beide bastions opgericht. Nadat in 1825 ook de belemmeringen voor de katholieken om hun geloof openbaar te beleiden waren weggenomen, werd eveneens in 1828 naast de algemene ook een katholieke begraafplaats ingericht. Mede dankzij deze nieuwe bestemming kunnen we nu nog zien hoe hoog die bastions destijds geweest zijn. 

3 reacties

Goed en helder verhaal. Een compliment hiervoor. Ik heb nog een vraag.
Stond het stadhuis in die periode linksachter de Petruskerk en dus niet op de huidige plaats van het Stadsmuseum ? Op de kaart lijkt het wel zo te zijn. Ook op de atlas de Wit uit 1698 is dat zo te zien.



Geplaatst door Theo Aarsen op zondag 14 juli 2013 12:01 uur.

Ongepast? Mail de redactie

De plaats van het stadhuis is ooit fout ingetekend door Jacob van Deventer op zijn kaart van rond 1558. Volgende kaartenmakers hebben zich op deze kaart gebaseerd en daardoor bleef de foute plaats meer dan honderd jaar bestaan.

Geplaatst door Lex Albers op zondag 14 juli 2013 12:40 uur.

Ongepast? Mail de redactie

Een van de voorouders van mijn vrouw was waarschijnlijk zo'n 'invalide' Bij zijn huwelijksbijlagen( 09-01-1814) bevindt zich een stuk waaruit blijkt dat hij behoorde tot de Garde Veteranen Woerden.
Bestaan er ergens gegevens, die ik via het internet , kan onderzoeken over deze Garde en misschien kan zien waar hij geboren is?

Geplaatst door Ton Kwaaitaal op woensdag 11 december 2013 12:23 uur.

Ongepast? Mail de redactie
Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Het kasteel van Woerden in de 17e eeuw

Het beleg van Woerden 1576, met op de voorgrond Kamerik

Een plattegrond van vestingstad Woerden, 1672

Zicht op Woerden, 1674

Het nog zichtbare besneeuwde Cattebolwerk met molen de Windhond

RPL TV 11-1-2013 Oude Hollandse Waterlinie (deel 1)

RPL TV 25-1-2013 Oude Hollandse Waterlinie (deel 2)

RPL TV 8-2-2013 Oude Hollandse Waterlinie (deel 3)

RPL TV 19-4-2013 Oude Hollandse Waterlinie (deel 4)

Animatie over Waterlinies (geschikt voor kinderen)

RPL TV Uitzending 28-6-2013 Begraafplaatsen aan de Hogewal

Meer weten

Algemeen
- Hoogendoorn, Harm Cordon van Holland: het beeld van de Oude Hollandse Waterlinie (Woerden, 2010)
- Terminologie verdedigingswerken: inrichting, aanval en verdediging (Zutphen, 1999)
- Will, Chris Sterk Water: De Hollandse Waterlinie (Utrecht, 2002)

Woerden en omgeving
- Blijdenstijn, Roland Waardevol Woerden in ontwikkeling: een cultuurhistorische effectrapportage van de binnenstad van Woerden (Woerden, 1999)
- Es, Jan van Limes en Linie: twintig eeuwen verdedigingswerken tussen de Oude Rijn en de Hollandse IJssel (Woerden, 2004)
- Eijlers, Henk A.  ‘Een project om Woerden te versterken uit 1725’ in: Heemtijdinghen,jr 43 (2007), nr 1
- Meyere, R. de De geschiedenis van de Wierickerschans (Bodegraven, 1999)
 

Links