Jan de Bakker, Hugo Jans en Evert Willemsz Bogaert

11

Halverwege de 15e eeuw vindt er in heel Europa een verandering in denken plaats. In Italië begint de Renaissance, een stroming in kunst en denken, die kort gezegd teruggrijpt op de klassieke oudheid en de mens aanzet tot zelf denken en zelfontwikkeling, los van de gevestigde orde van kerk en vorst. Ook in de Nederlanden breekt de Renaissance (hergeboorte) door. Geleerden, vaak geestelijken, stellen vragen bij leerstellingen van onder meer de Rooms-Katholieke kerk, op dat moment nog het enige kerkgenootschap in West-Europa. Die vragen werden ook opgeroepen doordat de katholieke geestelijken in de hun daden de leerstellingen van hun kerk aan hun laars lapten.

Hoewel aan de Hervorming, de opkomst van het protestantisme in het begin van de 16e eeuw, vooral de namen van Luther en Calvijn worden gekoppeld werd er al eerder kritiek op de kerk uitgeoefend. Dat gebeurde ook in de Nederlanden. In Deventer probeerde in de 15e eeuw Geert Groote met zijn “Broeders van het Gemene Leven” zich meer te richten naar wat de Bijbel voorschreef. De belangrijkste Nederlandse denker, die, zonder de kerk te bestrijden, kritiek had op de gang van zaken was Desiderius Erasmus (1469-1536), een onwettige zoon van een priester, die zijn opleiding volgde aan een school van de Broeders van het Gemene Leven en enige tijd in het klooster van Stein bij Gouda verbleef. Hij was een zogenaamde humanist, wiens ideeën in heel Europa bekend werden. Ook later werden de geschriften van Luther, Zwingli, Calvijn en andere kerkhervormers breed verspreid, waardoor bijvoorbeeld de Woerdense priester Jan de Bakker van denkbeelden veranderde en tenslotte vanwege die afwijkende mening in 1525 in Den Haag werd verbrand.

Dat die geschriften internationaal verspreid konden worden was een gevolg van een uitvinding van Johann Gutenberg uit Mainz. Vrij algemeen wordt erkend, dat hij (en niet de Haarlemmer Laurens Jansz Coster) rond 1440 de boekdrukkunst heeft uitgevonden. Geschriften konden door druk veel wijder verspreid worden. Rond 1500 waren er in steden in de Nederlanden al drukkers, vooral in Antwerpen, maar ook in steden in de Noordelijke Nederlanden. Eén van die drukkers was Hugo Jansz, die onder andere in Leiden en Delft werkte, maar die waarschijnlijk rond 1465 in Woerden is geboren; zijn naam leeft nog voort in een straatje in de binnenstad. De eerste “grootschalige” drukker in Woerden was waarschijnlijk Andries Verschout, die vanaf circa 1590 tot aan zijn dood in 1624 in Woerden vooral overheidsdrukwerk maakte.

Omdat het nu relatief makkelijk werd om opvattingen of verhalen via de pers bekend te maken kwamen er steeds meer publicaties, waarvan de kwaliteit heel wisselend was. Er waren  in de 17e eeuw “denkers”, die zeer originele maar ook zeer sombere verhalen of opvattingen verspreidden. In Woerden liet de nogal doemdenkerige Aart Jansz van Rijnevelshorn uit de Haverstraat zich door de uitbraak van de pest in 1636 en 1665 inspireren tot twee wijdlopige verhandelingen over de straf van God en het naderende einde van de wereld, dat volgens hem nabij was. Een Amsterdamse drukker wilde de pennenvrucht van de welgestelde Woerdenaar wel uitgeven.
Meer status kreeg een publicatie als hij geschreven werd door een erkend geleerde en/of met steun danwel toestemming van een stads- of landsbestuur. Die status kregen twee gedrukte pamfletten, die in 1623 door drukkers in Amsterdam en Utrecht werden gemaakt en die geschreven waren door de rector van de Latijnse School in Woerden, Lucas Zasius. Hij beschreef hierin hoe een vijftienjarige jongen uit het Weeshuis in Woerden, Evert Willemsz, in 1622 zijn spraak en gehoor verloor en die na enige tijd op wonderbaarlijke wijze weer  terugkreeg. Dit werd door velen beschreven als een wonder, temeer daar de weesjongen zich ontpopte als een zeer intelligent en welbespraakt iemand, hoewel er ook mensen waren, die Evert Willemsz als een bedrieger beschouwde. De pamfletten van Zasius werden ondersteund door de Hervormde kerkenraad en het stadsbestuur van Woerden. Enkele jaren later was Evert Willemsz Bogaert, zoals zijn volledige naam luidde, zo geleerd, dat de rector van de Latijnse school in Woerden hem niets meer kon leren en hij, voor rekening van de stad, naar de Leidse Universiteit mocht. Hij werd predikant, verlatiniseerde zijn naam tot Bogardus en werd tenslotte predikant in Manhattan, Nieuw-Amsterdam (het latere New York). In 1647 verdronk hij op de terugreis naar Nederland, waar hij zich wegens wangedrag moest verantwoorden.
De geschiedenis van Bogardus is uitgebreid onderzocht en beschreven en een bron van inspiratie voor boeken, stripverhalen en kunstwerken. En dat alles vanwege 17e-eeuws drukwerk, waardoor het verhaal zich kon verspreiden en waarmee het belang van de boekdrukkunst opnieuw is bewezen.

3 reacties

Geweldige literatuurverwijzing naar Evert Willemsz, Ik lees echter erg weinig over Jan de Bakker in dit stuk, hoewel hij toch als eerste staat vermeld in de titel en de bekendste Woerdenaar aller tijden is. Misschien is een verwijzing naar de boeken van dr Haitsma op zijn plaats of naar een van zijn lezingen over Jan.
Waarom is er in Woerden geen straatnaam naar Evert Bogaert genoemd ?
Verder prima stuk.

Geplaatst door Theo Aarsen op zondag 14 juli 2013 12:23 uur.

Ongepast? Mail de redactie

Mijn grootvader, ds. J.W. GUNST heeft een boek geschreven 'Johannes Pistorius Woerdensis'in 1925 uitgegeven door De Blauwvoet in Hilversum. Wie kan voor mij daarvan een uittreksel maken in goed Nederlands?

Geplaatst door MEVROUW W.M.GUNST op vrijdag 30 januari 2015 14:57 uur.

Ongepast? Mail de redactie

Als iemand mw. Gunst van dienst wil zijn, kan hij of zij zich wenden tot de beheerder van deze website.

Geplaatst door beheerder website op zondag 1 februari 2015 16:48 uur.

Ongepast? Mail de redactie
Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Jan de Bakker - Johannes Pistorius Woerdensis

Zegel van de Evang.-Lutherse Gemeente Woerden. Het toont 'Iohannes Pistorius Wourdensis Protomartyr Hollandiae', Jan de Bakker te Woerden, die de reeks martelaren in Holland opent.

Schilderij van Johannes Pistorius (Jan de Bakker), aanwezig in de Evangelisch Lutherse kerk te Woerden. Afbeelding uit: Johannes Pistorius Woerdensis door ds J.W. Gunst (1925). (RHC Rijnstreek en Lopikerwaard)

Hier ziet u een detail van de zogenaamde aflaatbrief van de Jansheren, in of rond 1492 gedrukt. Wellicht door Hugo Jansz. van Woerden in Leiden.

Titelblad van het eerste pamflet van Bogardus (Utrecht 1623), met houtsnede van het weeskind en de weesmoeder in de hal van het weeshuis (Knuttel 3501)

Meer weten

Meer lezen
- Frijhoff, Willem Wegen van Evert Willemsz: een Hollands weeskind op zoek naar zichzelf, 1607-1647 (Nijmegen, 1995)
- Frijhoff, Willem Slachtoffer, makelaar of medeplichtige?: hoe het publiek de historicus in de tang krijgt als hij een boek heeft geschreven  (Gent, 2009) [over Evert Willemsz Bogardus]
- Frijhoff, Willem Evert Willemsz, een zeventiende-eeuws weeskind op zoek naar zichzelf, ISBN 978 94 6004 116 7 (Nijmegen, 2012).  Dit boek is een bewerkte, geactualiseerde en aangevulde heruitgave van het boek uit 1995, met name het deel over Everts jeugd.
- Gravendaal, C.J.W. ‘Een wonder te Woerden?’ in Heemtijdinghen, jg 7 (1971), nr 2, pp.   13-15
- Frijhoff, Willem Woerdens Wonderkind: Evert Willemsz Bogaert alias dominee Bogardus (1607-1647), een vergeten held? in Heemtijdinghen jaargang 46 (2010) nummer 4, pagina 105-119
- Gunst, J.W. Johannes Pistorius Woerdensis (Hilversum, 1925) [over Jan de Bakker]
- Rijkaart, C.M. Rapende stijgen: een overzicht van de makers, uitgevers en verkopers van boek en courant in Woerden [manuscript], (Woerden, z.j.)

Links