Kastelen in Woerden en Harmelen

10

De oudste kastelen in het gebied rondom Woerden zijn gebouwd door de bisschop van Utrecht, die behalve zijn kerkelijke functie ook een bestuursfunctie als landsheer van het Sticht Utrecht (zo werd het bestuurlijk gebied van de bisschop genoemd) had. Namens de bisschop bestuurden en verdedigden zogenaamde “ministeriales”, ridders, bepaalde stukken van het Sticht. Voor de verdediging van de grenzen van het Sticht liet de bisschop kastelen bouwen. Eén van de oudste kastelen in het westen van de provincie was dat van Woerden, gebouwd rond 1160 door bisschop Godfried van Rhenen. Dit kasteel stond waarschijnlijk aan de westkant van de stad, in de buurt van de Hoge Woerd, en was gericht op verdediging tegen een vijand uit het westen, nl. de graaf van Holland. Er zijn echter historici, die menen, dat het eerste Woerdense kasteel pas aan het eind van de 13e eeuw door Floris V is gebouwd. Zeker is echter, dat tussen 1407 en 1415 in opdracht van de toenmalige heer van Woerden, Jan van Beieren, het huidige Kasteel aan de oostkant van de stad is gebouwd, ter bescherming van de stad en de westelijke grens van het graafschaf tegen de vijand uit het oosten, het Sticht. Van het oorspronkelijke Kasteel zijn slechts het poortgebouw met de twee vleugels en de overwelfde gangen uit de originele bouwtijd. Het gebouw bestond uit vier hoektorens, die onderling verbonden waren door de overwelfde gangen met daarboven weergangen en opgaande borstweringen boven de ringmuren. De twee noordelijke hoektorens zijn al in de 16e eeuw afgeknot en hebben hun originele vorm verloren; de twee zuidelijke torens zijn van recentere datum. Het Kasteel was aan vier zijden omgeven door een slotgracht met aan de noordkant een ophaalbrug.

Het Woerdense Kasteel is nooit belegerd; de enige keer dat het is “ingenomen” was in 1488, toen de Montfoorters tijdens het staartje van de Hoekse en Kabeljauwse twisten bij nacht met een bootje door een raampje de bezetting van het kasteel (de kastelein, zijn vrouw, een portier en twee bewakers) overvielen en het meer dan een jaar bezet hielden. Na 1500 kreeg het Kasteel de functie van woning voor de baljuw en dijkgraaf van Woerden; in en na de Franse tijd werd het strafgevangenis, in 1873 vestiging voor één van de drie landelijke Centraal Magazijnen voor Militaire Hulpgoederen. In 1985-1990 werd het Kasteel gerestaureerd; nadat het een aantal jaren een kantoorfunctie heeft gehad zijn er thans woningen en een horeca-onderneming in gevestigd.

Het Woerdense kasteel was niet het enige kasteel in het Stichts-Hollandse grensgebied. Zo was er in Montfoort het kasteel van de heren van Montfoort, de ministeriales van het burggraafschap Montfoort. Leden van het middeleeuws geslacht Van Woerden, dat tot 1300 in onze streek veel ridders en bestuurders leverden, hadden kastelen als De Ham bij Vleuten, De Haar bij Haarzuilens en Den Engh onder Linschoten. Een ander kasteel was Batestein aan de westkant van Harmelen, waarschijnlijk een eeuw jonger dan het Huis Harmelen en halverwege de 15e eeuw bewoond door heer Zweder van Zuylen. Batestein was voornamelijk een ‘woonkasteel’ en werd in de 17e en 18e eeuw door de families Ormea en Burman bewoond. De laatste bewoner was de Woerdense vrederechter mr Jan Meulman; na zijn dood in 1847 werd Batestein verkocht en korte tijd later afgebroken.

Een andere belangrijk riddergeslacht in westelijk Utrecht, de Van Zuylens, bewoonde het Huis te Harmelen, dat rond 1270-1280 als woontoren werd gebouwd voor de heren van Stoutenburg, waarvan een dochter met Dirk van Zuylen was getrouwd. In tegenstelling tot Woerden en Batestein is er in en om het Huis Harmelen wel gevochten. In de oorlog tussen Holland en Utrecht werd dit kasteel in 1482 door de Hollanders belegerd en in brand gestoken; de restanten werden vervolgens door de burgers van Woerden definitief gesloopt. Het duurde jaren voor het Huis Harmelen weer in zijn oude staat was hersteld. De familie Van Baexem, die aan het eind van 16e eeuw eigenaar was geworden, kreeg in het Rampjaar 1672 te maken met de Fransen, die het Huis opnieuw ruïneerden. In 1680 verkocht hij de ruïne aan de familie De With, waarlangs het in de 18e en 19e eeuw eigendom werd van de geslachten Van Beusechem en De Joncheere. Deze families her- en verbouwden het Huis tot het in 1913 in handen kwam van ene Hulsman uit Breukelen, die het Huis tot aan het maaiveld liet slopen: de onderaardse kelders bleven intact. Nadat er nog een aantal jaren een villa had gestaan op de plaats van het oude Kasteel werd in 1949-1950 het huidige Huis Harmelen in oude stijl opnieuw gebouwd, maar wel met stenen van het fundament van een ander oud kasteel, het Huis te Nesse in Linschoten. Alleen de kelders herinneren nog aan het oorspronkelijke Huis Harmelen.

 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Kasteel van Woerden 1670

De kelders van Kasteel Huize Harmelen dateren deels nog uit 1270-1300. In deze periode werd het kasteel gebouwd, dat lange tijd in handen was van de heren van Zuilen. In 1536 erkenden de Staten van Utrecht het huis als ridderhofstad. Na de grote verwoesti

tekening van Roeland Roghman, 1646-1647

Gezicht op het kasteel Harmelen te Harmelen uit het westen

Meer weten

Meer lezen
Algemeen:
Olde Meierink, B.E. et al. (red) Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht (Utrecht, 1990)

Woerden en omgeving:
-Albers, Lex, Gert de Klerk en Karel Maartense Een veilig slaapvertrek: Kasteel Woerden 600 jaar, 1410-2010 (Woerden, 2010)
-Bemmel, J. van Harmelen: kasteel, kerk en kerspel (Woerden, 1981)
-Beunder, P.C. ‘Een kasteel in Breeveld nabij de Putkop: summiere sporen van Wolferts wrochten” in Heemtijdinghen jg 22 (1986), nr 3
-Peters, L.C.M., en W.R.C. Alkemade 'Het Kasteel van Woerden: van veilig slaapvertrek tot monumentaal kantoorpand" in: Jaarbericht 1989 Stichting Utrechtse Kastelen (Utrecht, 1990).
-Plomp, Nico Woerden 600 jaar stad (Woerden, 1972)
-Schaik, J.C.M. van ‘Het huis Batestein te Harmelen’ in: Heemtijdinghen jg 27 (1991), nr. 1
-Schaik, J.C.M. van ‘Het geslacht Schele en het huis Batestein te Harmelen’ in: Heemtijdinghen jg 29 (1993), nr 3
-Verweij, M.S., M.J. Dolfin en N. Vroman  Het Kasteel te Woerden: het gebouw, de geschiedenis en de restauratie (Woerden, 1989).

Links