Militaire uitrustingen op het kasteel

26

Vanaf het eind van de 19e eeuw nam de activiteit en werkgelegenheid in de pan- en steenfabrieken, door verminderde vraag en toenemende mechanisatie, in Woerden sterk af. Het verlies van werkgelegenheid werd grotendeels opgevangen door twee “nieuwe” grote werkgevers: de kaashandel en het Centraal Magazijn voor Militaire Kleding en Uitrusting, gevestigd op het Kasteel en het erachter gelegen Defensie-eiland.

Toen in 1870-1871 de Frans-Duitse oorlog werd uitgevochten werd ook het Nederlandse leger gemobiliseerd. Hoewel ons land buiten de strijd bleef bleek al bij de mobilisatie, dat onder andere de distributie van legergoederen en munitie slecht verliep. Elk garnizoen had zijn eigen afdelinkje voor het wassen, repareren en verdelen van goederen en kleding. In 1871 werd ter verbetering van die situatie besloten tot de oprichting van drie Centrale Magazijnen voor Militaire Kleding en Uitrusting, waar het herstellen, wassen en verspreiden van uniformen, dekens, tenten enzovoort voor het hele leger kon plaatsvinden. Naast Amsterdam en Delft werd Woerden de vestigingsplaats voor een van die Centrale Magazijnen. Het oog was gevallen op het Kasteel, waar op dat moment een gevangenis voor vrouwen was gevestigd. Nadat die vrouwelijke gevangenen waren overgebracht naar de gevangenis in Den Bosch en er wat administratieve strubbelingen waren opgelost werd in mei 1873 het Kasteel als Centraal Magazijn in gebruik genomen.

Het ombouwen van gevangenis naar Magazijn nam nogal wat tijd in beslag, maar vanaf 1875 draaide het militair bedrijf er op volle toeren. In 1883 waren er in het Kasteel een wasserij, een pakkerij, een smederij annex blikslagerij, een timmerwerkplaats en een tentenmakerij. Verder was er een administratief bureau en een woning voor de majoor of kapitein van militaire administratie, die de leiding had over het geheel. Het personeel was aanvankelijk nog beperkt tot circa twintig werkmannen en –vrouwen, die zich in de beginjaren vooral met het maken van kleding bezighielden. Daarnaast waren er ook nog vrij veel thuiswerksters, die van de op het Magazijn voorgesneden stukken stof thuis de uniformen in elkaar zetten. Maar met de groei van het bedrijf nam ook het aantal medewerkers toe: rond 1910 waren er al zo’n 85 en tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen het Nederlandse leger gemobiliseerd was en er veel extra kleding en materiaal nodig was, waren er op het hoogtepunt zo’n 200 mensen in dienst.

Al aan het eind van de jaren ’80 van de negentiende eeuw was het Kasteel te klein voor het bedrijf. Op verschillende leegstaande militaire complexen in en buiten de stad, zoals de Kazerne, die in 1881 na het vertrek van het garnizoen was vrijgekomen, het Proveniershuis aan de Rijn en pakhuizen aan de Pannenbakkerijen en de Singel werden goederen opgeslagen. In 1888 huurde het Ministerie van Oorlog voor het eerst het achter het Kasteel gelegen eiland, een deel van de oude vesting, die kort daarvoor ontmanteld was. Het was nog een echt eiland: het Kasteel werd nog omgeven door een gracht en om het eiland te bereiken moest er een pontje in de vaart worden genomen. Pas in de jaren ’20 van de vorige eeuw kwam er een dam als verbinding tussen het eiland en het Kasteel. De gemeente Woerden liet niet toe, dat het Rijk stenen bouwwerken op het eiland zou oprichten: de loodsen waren van hout. In 1915 verleende de gemeente tenslotte toestemming tot het bouwen van een stenen gebouw, namelijk een “wasch-, spoel- en sorteerinrichting”. Dit pand, dat tegenwoordig nog bekend staat als “de wasserij” is, met de schoorsteen uit 1947, het enige gebouw met een gemeentelijke monumentenstatus op het Defensie-eiland, zoals het tegenwoordig genoemd wordt. In 1921 verkocht de gemeente Woerden het eiland tenslotte aan het Rijk, waarna de grote uitbreiding van het Centraal Magazijn achter het Kasteel begon. Allengs gingen alle werkzaamheden over naar gebouwen, die tussen 1923 en 1965 op het Defensie-eiland verbleven en werd het Kasteel het administratief centrum met opslagplaatsen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het Magazijn door de Duitsers overgenomen, maar bleef het dezelfde functie houden, nu voor de Duitse Wehrmacht. Na de oorlog ging het bedrijf weer over in Nederlandse handen; de naam Centraal Magazijn werd veranderd in Depot Retourgoederen en, sinds de jaren ’60 in 637 Intendance Centrale Werkplaats. Rond 1970 bood de 637 ICW werkgelegenheid aan ongeveer 225 mensen, voor het merendeel afkomstig uit Woerden.

Begin jaren ’90 begon de activiteit van het “Magazijn”, zoals de Woerdenaars het bleven noemen, af te nemen. De doodsteek voor het bedrijf was de opschorting van de dienstplicht in 1993: hiermee verdwenen de werkzaamheden, die verbonden waren aan het maken, reinigen en onderhouden van de “persoonlijke standaarduitrustingen” voor de dienstplichtige militairen. De resterende werkzaamheden werden in 1998 naar een andere locatie, Soesterberg, verplaatst, waarmee er een einde kwam aan 125 jaar militaire bedrijvigheid op het Kasteel.

Daarna stond het terrein een aantal jaren leeg; het Kasteel was in de jaren ’80 al van het bedrijf afgescheiden. Na lange onderhandelingen met het Rijk kocht de gemeente Woerden in 2005 het Defensie-eiland weer terug om er woningbouw te realiseren. Daarmee werd in 2012 een begin gemaakt.

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Gezicht op het Centraal Magazijn, een ingekleurde prentbriefkaart begin 20e eeuw. Collectie RHC Rijnstreek

Luchtfoto van Woerden, begin 1940. Rechts is de bebouwing op het Defensie-eiland te zien. Collectie RHC Rijnstreek

Meer weten

Meer lezen
- Alkemade, W.R.C. “De eerste jaren van het Centraal Magazijn van Militaire Kleding en Uitrusting te Woerden, 1873-1923” in Heemtijdinghen, jg. 46 (2010), nr 2, pp. 50-64
- Es, Jan van , en Saskia van Ginkel-Meester Woerden: geschiedenis en architectuur (Utrecht, 2000), pp. 244-246.

Links

Websites
Centrum voor de geschiedenis van migranten

Archieven en foto’s
Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard     
Fotocollectie Versluis m.b.t. het Defensie-Eiland
Fragmentarchief Centraal Magazijn van Militaire Kleding en Uitrusting te Woerden, 1878-1976 (W272)
Documentatiecollectie Woerden, rubriek 8.231 “Kasteel van Woerden”