Strijd om de godsdienst

12

In augustus 1566 brak op heel veel plaatsen in Nederland een ‘Beeldenstorm’ uit. Deze Beeldenstorm bestond uit het plunderen en vernielen van beelden en andere religieuze voorwerpen in kerken en kloosters door mensen van alle rangen en standen. De redenen van die mensen om zo te keer te gaan waren verschillend. Een groot aantal van hen kwam hiermee in verzet tegen de misstanden en de grote rijkdom van de Rooms-Katholieke kerk; veel van hen waren al aanhanger van de nieuwe godsdienstige ideeën van Luther en Calvijn. Daarnaast waren er ook veel mensen, die honger hadden (veel oogsten waren in 1566 mislukt) en mensen, die puur op rellen uit waren. De meeste vernielingen waren in de Zuidelijke Nederlanden, maar ook in het noorden werd in veel steden gebeeldenstormd.

De Beeldenstorm ging aan Woerden echter voorbij. Omdat ook hier al aanhangers van vooral het lutheranisme waren was het stadsbestuur op zijn hoede. Toen de berichten over de vernielingen elders in de Nederlanden doorsijpelden lieten de burgemeesters de beelden in de Grote Kerk (pas veel later de Petruskerk genoemd) weghalen en opbergen, waarna de kerk gesloten werd. Hiermee werden weliswaar vernielingen en plunderen voorkomen, maar niet andere problemen. De stad en het land van Woerden waren door de Spaanse koning Filips, die ook heer der Nederlanden was, in onderpand gegeven aan Erik van Brunswijk, een Duitse, zelf ook luthersgezinde, vorst, die als militair echter een trouw dienaar van de koning was. Hij liet in september de stad door militairen bezetten totdat het stadsbestuur de oude situatie weer hersteld had, dus de kerk weer werd opengesteld. Waarschijnlijk zijn toen niet alle beelden weer teruggeplaatst. Een aantal beelden, die een “graflegging” weergaven, het begraven van Jezus na zijn kruisdood, werden op hun beurt begraven in de buurt van de kerk. Bij werkzaamheden in 1930 en bij de grote restauratie van de Petruskerk in 1981-1983 werden deze beelden op verschillende plaatsen teruggevonden. De vondst uit 1930 kwam grotendeels in het Stadsmuseum terecht. Het meeste ligt thans in een depot. Een enkel beeld van die vondst is nog te zien in het museum; de beelden, die in 1981 ontdekt werden, zijn in de Petruskerk teruggeplaatst.
Het lutheranisme had in Woerden een vrij grote aanhang. De overheid bestreed de illegale samenkomsten en één Woerdenaar, de steenbakker Warnaar Claasz, werd zelfs om zijn lutherse gedachten veroordeeld en verbannen. Toch bleef er een flinke groep lutheranen in het verborgene hun geloof belijden.

In 1572 koos Woerden, net als veel andere steden in Holland, de kant van de opstand en van Willem van Oranje. Vooral uit godsdienstig oogpunt was de positie van de stad bijzonder: in de meeste steden was het calvinisme, de strenge hervormde leer volgens Calvijn, de meest invloedrijke godsdienst, terwijl in Woerden (en ook in het naburige Bodegraven, dat tot het land van Woerden behoorde) het merendeel van de hervormde inwoners voor de lutherse leer koos. Het stadsbestuur stelde als voorwaarde voor het zich aansluiten bij de Opstand, dat de lutheranen hun geloof ongestoord konden blijven belijden. Die voorwaarde werd ingewilligd, waarna de lutheranen de kerk in gebruik namen; ook het stadsbestuur was vrijwel geheel luthers.
In de ruim twintig jaar daarna veranderde dit, deels omdat de Staten van Holland en Willem van Oranje ingrepen, deels omdat binnen de hervormde kerk in Woerden de calvinisten steeds meer aanhang en invloed kregen. Dit leidde er tenslotte toe, dat de Grote Kerk in 1594 werd overgedragen aan de calvinistische hervormden en de lutheranen gedwongen werden om weer, zoals voor 1572, in het verborgene samen te komen. Dit duurde tot 1611: toen kreeg de lutherse gemeente toestemming om samen te komen in een door hen gekocht pand aan de Sint Annastraat (nu Jan de Bakkerstraat) onder voorwaarde dat dit zonder aanstoot en last voor de calvinisten zou gebeuren. In 1646 werd de nu nog bestaande Lutherse kerk gebouwd, oorspronkelijk ook een kerkje achter een woonhuis en tegen de, toen veel hogere, stadswal.

De weinige rooms-katholieken, die er na 1572 nog in Woerden woonden, mochten hun geloof helemaal niet meer belijden. In tegenstelling tot de lutheranen werden zij wel vervolgd. Desondanks waren er vanaf 1630 geheime missen, opgedragen door rondzwervende priesters, in de brouwerij van Jasper Hendriksz van Nes aan de Lange Groenendaal. Een zoon van Van Nes, Gijsbert, werd in 1653 de eerste Woerdense pastoor van na de hervorming. Later, in de 18e eeuw, mochten ook de rooms-katholieken een schuilkerkje bouwen naast het Arsenaal (waar nu de bibliotheek staat), dat na 1800 tot een echte kerk werd. Die werd op haar beurt in 1892 vervangen door de huidige Bonaventurakerk; het oude kerkje werd kapel van de zusters van het Pensionaat en in 1976 gesloopt.

 


 

1 reactie

ijzersterk en super tof!

Geplaatst door anoniempjexxxx030 op maandag 24 november 2014 12:22 uur.

Ongepast? Mail de redactie
Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Portret van Andreas Lutgerus Kolver (1743-1832), luthers predikant te Woerden, Rotterdam, Kaap de goede Hoop. Een gravure uit 1780

RK Schuilkerk nabij het Arsenaal

Meer weten

Meer lezen
Landelijk:
- Kaptein, Herman De Beeldenstorm (Hilversum, 2002)
- Boon, Louis Paul Het Geuzenboek (Amsterdam, 1979)

Woerden en omgeving:
- Es, Jan van Rondom de kerk: religie en religieuze monumenten tussen de Oude Rijn en de Hollandse IJssel (Woerden, 2005);
- Haitsma, J. Hoofdstukken uit de geschiedenis van de Hervormde (gereformeerde) kerk van Woerden van 1593 t/m 1963 (Woerden, 1978), pp. 11-30;
- Luten, J. 1646-1996: 350 jaar Evangelisch Lutherse kerk Woerden (Woerden, 1996)
- Plomp, N. Woerden 600 jaar stad (Woerden, 1972), pp. 100-118;
- Scheijndel, R. van, en A. Hesse De parochie Woerden van 1566 tot 1928 (z.p., 1930)
- Vlijmen, P.M.L. van De graflegging te Woerden: onderzoek naar – en restauratie van – de fragmenten van de steensculptuur in de Petruskerk (Utrecht, 1982)

Links

Canons
Landelijk:
Beeldenstorm

Regionaal:
De reformatie


Websites
Nationaal Historisch Museum: Beeldenstorm


Zien en beleven
- Stadsmuseum: Restanten van de Graflegging
- Petruskerk: Restanten van de Graflegging