Van veengebied naar polder

6

De “Grote Ontginning” noemen we de activiteiten vanaf de 10e tot in de 14e eeuw, om  het moerassige veengebied, waaruit Woerden en omgeving bestond, in cultuur te brengen, bewoonbaar en bewerkbaar te maken. Die ontginningen worden, naar de meest voorkomende vorm ervan, de cope, ook wel cope-ontginningen genoemd. Een “cope” is een overeenkomst tussen de heer van het gebied (graaf, bisschop) en een aantal ontginners, waarin allerlei rechten en plichten zijn vastgelegd. De ontginningen binnen een cope gebeurden op min of meer dezelfde manier en zijn in het landschap van heden ten dage nog altijd goed herkenbaar. In Kennemerland en West-Friesland waren al in de 9e eeuw ontginners actief; het is zeer waarschijnlijk dat de eerste ontginners in het Groene Hart ook uit die contreien afkomstig waren. In enkele poldernamen in de gemeente zijn de copen en hun ontginners nog te herkennen, denk aan Teckop (de cope van Teve), Gerverscop (de kope van Gerwert) en Reijerscop (de cope van Reijer). 

Hoe gingen de ontginners globaal te werk?. Als basis voor de ontginning werd dan gekozen voor een bestaande watergang zoals de Rijn of de Meije, van waaruit kavels van gelijke lengte (circa 1250 meter) en breedte (circa 115 meter) werden uitgemeten. Aan beide kanten van die kavels werden sloten naar de hoofdwatergang gegraven, waardoor het veen ontwaterde. Aan het eind van de kavel legde men een dijkje of kade aan en aan de kop ervan werd een boerderij of hoeve gebouwd. Soms was z’n kavel afwijkend van de andere, omdat  de bestaande natuurlijke situatie dat nodig maakte. Het land lag toen nog hoger als het water, zodat er aanvankelijk geen bemaling nodig was. Als het land voldoende drooggelegd was, werd de aanwezige begroeiing (riet, bomen) kaalgeslagen en verbrand, waarna het land vervolgens voor akkerbouw werd gebruikt. Wanneer het land teveel water verloor en inklonk, kon het niet meer voor landbouw dienen en werd het als weiland in gebruik genomen.

In het huidige Woerden was het vooral de bisschop van Utrecht, die gebieden ter ontginning uitgaf. Hij lokte de ontginners met aantrekkelijke vestigingsvoorwaarden en gaf de gebieden aansprekende en aanlokkelijke namen als Kamerik (naar Kamerijk in Henegouwen) en Cocagne, het luilekkerland (later Kockengen). Rond 1400 was de Grote Ontginning van het grootste deel van het Groene Hart voltooid

De oorspronkelijke verkavelingsstructuur is in het buitengebied van de gemeente op verschillende plaatsen nog heel herkenbaar. Het vormt eigenlijk het oudste nog zichtbare element uit het verleden, een landschappelijk monument.

De ontginningen werden de basis voor de latere polders en waterschappen, de oudste democratische bestuursorganen in ons land.
 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

uit de gemeente-atlas van J. Kuyper

Luchtfoto uit 1979 van een gedeelte van de Polder Kamerik-Teylingens met het recreatiecentrum Oortjespad te Kamerik uit het westen; met op de achtergrond de Polder Teckop (Het Utrechts Archief).

De scheuren in de oostelijke Grechtkade moeten binnenkort verleden tijd zijn. In de dijk bij Kamerik zit door de droogte een aantal dwarsscheuren. Het Waterschap gaat de dijk de komende weken deels afgraven en weer opvullen met klei. Tot die tijd worden d

Een groep inwoners in de Kamerikse polder is boos op waterschap De Stichtse Rijnlanden. Het waterschap wil dammen in de sloten van de polder bouwen, maar daardoor wordt het landschap teveel aangetast, vinden de actievoerders.

In een dijk aan de Grecht bij Kamerik zitten flinke scheuren. Ze zijn ontstaan door de droogte van de afgelopen weken. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden ontdekte de scheuren bij een inspectie. Volgens het waterschap is de situatie nog niet ernstig

Meer weten

Algemeen
- Borger, Guus, Adriaan Haartsen en Paul Vesters Het Groene Hart: een Hollands cultuurlandschap (Utrecht, 1997)
- Linden, H. van der De Cope: bijdrage tot de rechtsgeschiedenis van de openlegging der Hollands-Utrechtse laagvlakte (Assen, 1956)


Woerden en omgeving
- Doorn, C.J. van Het Oude Miland en zijn waterstaatkundige ontwikkeling (Utrecht, 1940)
- Es, Jan van Grenswater: geschiedenis van het Groot-Waterschap van Woerden 1226-1995 (Utrecht, 2009)
- Haartsen, Adriaan Het Land van Woerden (Woerden, 2003), pp. 35-51
Raad, Jacques de Veen-land Water-land: honderd eeuwen landschap in de Venen (s.l., 2009),

Links

Canons
Landelijk:
Veenontginning

Regionaal:
De grote ontginningen

 

Websites
Ontginning was hier

Kijken en beleven
- Film: “Woerden van Castellum tot Stad” (Stichts-Hollandse Historische Vereniging, 2007)
- Fietsen en wandelen in het cope-landschap: Wandelroute in “Woerden: stad waar het Groene Hart klopt, fiets- en wandelroutes in en rond Woerden”, p. 41-49
- Recreatieterrein Oortjespad, Oortjespad 1, Kamerik: expositie