Veilig water drinken

31

In 1853 werd de eerste waterleidingmaatschappij van Nederland opgericht: de Amsterdamse Duinwater Maatschappij. Het zou nog ruim vijftig jaar duren voordat er ook in Woerden gegarandeerd zuiver drinkwater uit de kranen zou komen en voor Harmelen, Kamerik en Zegveld nog bijna 75 jaar.

Tot ver in de 19e eeuw dronken de mensen in onze gemeente water uit de Oude Rijn, uit de weteringen en poldersloten of hemelwater uit de regenton. Dat water was niet schoon en hoewel de mensen door gewenning een zekere weerstand hadden opgebouwd was het smerige drinkwater een bron voor ernstige ziekten. Cholera, tyfus en andere ziekten, veroorzaakt door het drinken van vies water, maakten veel slachtoffers. Een verbetering in de kwaliteit van het drinkwater kwam er toen de gemeentebesturen op verschillende plaatsen openbare waterpompen gingen bouwen. Door het grondwater vanuit grote diepte omhoog te pompen kwam er redelijk zuiver water naar boven. De pomp moest dan wel erg diep geslagen worden en dat gebeurde ook niet altijd, waardoor het water in veel gevallen nauwelijks beter was dan het slootwater in de polders.

Toen het in de tweede helft van de 19e eeuw duidelijk werd, dat er een verband bestond tussen het uitbreken van besmettelijke ziekten en slecht drinkwater werden er in het begin vooral in de steden en stadjes in Nederland waterleidingbedrijven opgericht. Belangrijke invloed hadden de sinds 1903 bestaande regionale Gezondheidscommissies, die de gemeentebesturen op de huid zaten om de gezondheidswetgeving (Woningwet, Hinderwet enz) goed na te leven. De waterleidingbedrijven waren soms van de gemeente en soms van particulieren. In Woerden kwam in 1906 een gemeentelijk waterleidingbedrijf tot stand met de nog altijd bestaande, 28 meter hoge watertoren en bedrijfsgebouwen aan de Oostsingel. De toren was een ontwerp van de bekende “watertorenarchitect” Schotel. Behalve de goed zichtbare watertoren, waarin het water werd opgejaagd (opgepompt), liep er een groot stelsel van leidingen en buizen door de binnenstad, waarlangs de aangesloten Woerdenaars goed drinkwater konden tappen. In het begin vond nog niet iedereen het nodig om zich bij die dure nieuwe waterleiding aan te sluiten; veel mensen bleven nog lang doortobben met pomp- of Rijnwater. Pas nadat de gemeente een aansluiting op de waterleiding verplicht ging stellen ging het aantal aansluitingen op de waterleiding snel groeien. In het buitengebied ging het een stuk minder snel: het aanleggen van buizen naar Geestdorp of Honthorst was een kostbare zaak en de paar veehouders, voor wie het aangelegd zou moeten worden, hadden vaak al een eigen pomp.

In de andere kernen van de huidige gemeente Woerden ging het allemaal niet zo vlot. Het duurde nog tot 1925 voordat de gemeentebesturen een drinkwaterleidingbedrijf kregen. Omdat dit een kostbare zaak was richtten veel gemeenten gezamenlijk een waterleidingbedrijf op. Zo ontstond in 1927 het waterleidingbedrijf West Utrecht met een pompstation in De Meern; bij dit bedrijf sloot ook de gemeente Harmelen zich aan. Kamerik, Zegveld, Barwoutswaarder en Rietveld werkten met nog zeven andere gemeenten in Zuid-Holland samen in de Drinkwaterleiding De Elf Gemeenten. Dit bedrijf bouwde in 1930 een pompstation aan de Grecht op ’s-Gravesloot (toen nog gemeente Kamerik), dat ook nog bestaat (de Hogenboom).

Vanaf 1930 was er dus in alle kernen van Woerden een waterleidingbedrijf, maar het zou nog tot ver na de tweede wereldoorlog duren voordat alle inwoners van die kernen ook daadwerkelijk aangesloten waren.
In 1969 sloot de gemeente Woerden zich bij De Elf Gemeenten aan, waardoor de watertoren en de bijbehorende gebouwen hun functie verloren. Sindsdien staat de toren leeg en wacht hij op een nieuwe bestemming.
Tegenwoordig zijn de oude waterleidingmaatschappijen opgegaan in moderne, nieuwe waterleveranciers. In de gemeente Woerden leveren Oasen en Vitens als opvolgers van De Elf Gemeenten en Waterleidingbedrijf West Utrecht nu grote hoeveelheden zuiver drinkwater aan alle ruim 50.000 Woerdenaars.


Gas en elektriciteit

Het eerste Gasbedrijf in Woerden kwam er in 1857. Dat was een particuliere onderneming: De Vries Robbé bouwde een gasfabriek op de Westdam, die echter in 1887 afbrandde. Daarna kwam op die plek het nieuwe stadhuis. Door deze gasfabriek werd het mogelijk om de stad met gaslantaarns te verlichten. Ook werd het dankzij deze gasfabriek voor welgestelden mogelijk om binnenshuis gasverlichting aan te brengen. Vervolgens kocht de gemeente (restanten van) de fabriek van De Vries Robbé en bouwde een nieuwe fabriek aande buitenwal, waar nu de Willem Alexanderhof is. Oudere inwoners  van Woerden zullen zich ongetwijfeld de twee grote gashouders herinneren. De productie werd beëindigd in 1958 doordat de gemeente zich aansloot bij Centraal Nederland. Alleen de distributie bleef nog in gemeentelijke handen tot 1989. Bij het afgraven in 1999 van de ernstig vervuilde grond daar en in de singelgracht werd de Romeinse helm gevonden.

In Kamerik en Zegveld is nooit zelf gas geproduceerd. Pas in de jaren 60 van de twintigste eeuw kwam daar aardgas, in sommige buitengebieden nog later.

In 1919 werd in Woerden begonnen met de aanleg van het elektriciteitsnet en in juni 1920 was het operationeel. Tot dat moment werd er van gasverlichting gebruik gemaakt. Er werd niet zelf stroom geproduceerd, maar de stroom werd ingekocht van de gemeentelijke lichtfabrieken van Gouda. De stroom kwam via bovengrondse hoogspanningsleidingen naar Woerden. In Woerden zijn uit die begintijd nog enkele bijzondere transformatorhuisjes over, aan de Oudelandseweg, bij de Ridderstraat en de Kruittorenweg. Met name de bouwstijl van de laatste is een mooi voorbeeld van de Amsterdamse school.

Leuk weetje: In Snelrewaard kwam er pas na de 2e Wereldoorlog elektriciteit.

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Zicht op de watertoren met het machinehuis, reproductie van een foto uit 1907. Het Utrechts Archief

Luchtfoto van Woerden uit 1990 met achter de kerk, aan de Oostsingel, de watertoren. Het Utrechts Archief

Transformatorhuisje Ridderstraat

Transformatorhuisje Oudelandseweg

`Transformatorhuisje Kruittorenweg

Gasfabriek vanaf de (inmiddels gedempte) Binnengracht

Meer weten

Meer lezen:
- 50  jaar waterlevering door De Elf Gemeenten (Woerden, 1980)
- Honderd jaar water in Utrecht: jubileumnummer De Koerier (Utrecht, 1983)
- Meyere, J.A.L. de, e.a. Water lekker nat: drinkwatervoorziening in de provincie Utrecht (Utrecht, 1997)

- Es, Jan van en Ginkel-Meester, Saskia van, Woerden, Geschiedenis en architectuur (Zeist, 2000)
 

Links