Vroege bewoners van de streek

4

De periode tussen circa 500 en 1000 n.Chr. wordt wel de ‘donkere middeleeuwen’ genoemd. Die duisternis is het gevolg van het ontbreken van informatie op schrift uit die periode, terwijl er ook relatief minder bodemvondsten zijn gedaan dan in eerdere perioden. Voor het Stichts-Hollands grensgebied is dat zeker het geval.
Behalve enkele aanwijzingen, dat Bonifatius hier rond 700 het christendom verbreid heeft en dat er dus mensen gewoond hebben, zijn we voor de kennis van onze streek in die donkere middeleeuwen aangewezen op alleenstaande, onverwachte vondsten.

Van Woerden is het vrijwel zeker, dat de bewoning na het vertrek van de Romeinen op de plaats van het oude castellum is voortgegaan. De oeverwallen en kleiafzettingen langs de rivieren en riviertje waren door hun hoogte en stevige ondergrond geschikt om te wonen en werken in de tijd, dat er nog niet gedacht werd aan het ontginnen van het moerasgebied in het achterland. De oeverwallen van de Rijn, de Linschoten en de Oude Meije werden de basis voor nederzettingen als Woerden, Linschoten, Harmelen (Hermalen werd dat toen genoemd) en de oude, verdwenen parochie van Mi aan de Meije. Veel moeten we ons van de huizen of boerderijen op deze nederzettingen niet voorstellen. Het zullen vermoedelijk niet meer dan hutten van hout en leem zijn geweest, vergelijkbaar met de boerenhutten zoals ze tot in de 19e eeuw in Drenthe hebben bestaan. De bewoners van die nederzettingen gingen van jagen en vissen steeds meer over op het bewerken van de bodem, akkerbouw, en het houden van dieren. Al rond 1000 was er rundveeteelt in onze streek; oude schrijvers maken er melding van.

Er zijn inmiddels echter twee plaatsen in de gemeente Woerden, waar op een onverwachte plaats vondsten uit de donkere middeleeuwen zijn gedaan, namelijk in het dorp Kamerik en in Woerden aan de Hogewoerd.

Kamerik

Hier lag in die donkere middeleeuwen een drassig veengebied, dat toen niet voor bewoning geschikt was. De eerste van die onverwachte vondsten vond in 1831 plaats. De oude dorpskerk in Kamerik werd in dat jaar afgebroken om plaats te maken voor de huidige. Bij deze sloop kwam er een doodkist boven de grond, die gemaakt was van een uitgeholde eikenstam. Deze kist was afgesloten met een eiken deksel, dat bij de opgraving ervan verpulverde. De “doodskist” was ongeveer 1,75 m lang en bevatte een schedel en enkele botten. Daarnaast zat er een gouden kruisbeeldje in, dat volgens deskundigen gemaakt was tussen de 8e en 11e eeuw, de tweede helft van de ‘donkere middeleeuwen’.

Bijna honderd jaar later, in 1924, kwam er een tweede, soortgelijke kist aan de oppervlakte met daarin het geraamte van een jonge man of vrouw. Het gemeentebestuur zond deze kist door naar het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Deze vondsten maken aannemelijk, dat in Kamerik al vóór de grote ontginning van het gebied een kerkje of kapelletje gestaan moet hebben en dat er dus sprake is geweest van bewoning. Pas in de 12e eeuw is er in geschreven bronnen voor het eerst melding van een parochie in Kamerik, de ‘boomdoodskisten’ zijn echter ouder.

Een verklaring voor deze nederzetting in het moeras is niet makkelijk te geven. Geavanceerde hoogtekaarten geven wel een aan, dat de plaats van het huidige Kamerik hoger ligt dan het gebied er omheen. Misschien is deze ‘terp’ een oeverwal van een uitloper van de Rijn of de Vecht, die in de donkere middeleeuwen en daarvoor een heel andere loop hadden dan tegenwoordig.

Woerden Hogewoerd

In 2012 vond, voorafgaand aan de bouw van een nieuw appartementencomplex archeologisch onderzoek plaats aan de Hogewoerd, nabij het Kerkplein. We wisten al dat hier sporen van het Romeinse castellum zouden moeten liggen en die werden ook aangetoond. Maar de meest spectaculaire vondst was wel een zwaard, dat na reiniging en conservering gedateerd kon worden periode 715-740. In die tijd waren onze streken onderdeel van het Frankische rijk, na honderden jaren van strijd tussen de Friezen en Franken.

Het zwaard lag op de restanten van een skelet, waarmee het als bijgift kan worden beschouwd bij een rituele begraving. Gezien de locatie (aan de binnenzijde van het Romeinse fort en haaks op een van de funderingen) en gezien de kostbaarheid van het zwaard, is geconcludeerd dat hier sprake moet zijn van een Frankische edele. Het zwaard is ingelegd met zilver en dat konden slechts enkelen zich permitteren. Er zijn nog twee skeletten uit dezelfde periode gevonden. Het is niet denkbeeldig dat dit als een soort kerkhof zal zijn gebruikt, omdat het dezelfde tijd is waarin Bonifatius hier gepredikt heeft (716-722). Van hem wordt beweerd dat hij hier ook een kerkje gesticht heeft. De exacte locatie hiervan is niet bekend, maar van Utrecht weten we dat Willibrordus zijn kerk binnen de restanten van het Romeinse castellum heeft gebouwd en dat zou in Woerden ook zo kunnen zijn geweest.

Met deze vondst is de waarschijnlijkheid van continuiteit van bewoning in Woerden na het vertrek van de Romeinen groter geworden, omdat een Frankische edele als een heerser over een gebied kan worden beschouwd, waar ook mensen hebben gewoond.

Veel uit de donkere middeleeuwen bijft nog onduidelijk. De bodem rond en onder de Petruskerk houdt ongetwijfeld nog tal van schatten verborgen, die we daar laten zitten, om beschadiging te voorkomen. Maar wellicht kunnen nieuwe manieren van bodemonderzoek in de toekomst licht in de duisternis brengen.
 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Een voorbeeld van een gevonden boomdoodskist, niet uit Kamerik maar uit de Zaanstreek. Collectie Zaans Museum

Zicht op de dorpskerk van Kamerik, een ets uit 1745

Frankisch zwaard (ca 740 na chr)

Meer weten

Algemeen
- Dekker, C. ‘Landschap en bewoning’ in: Geschiedenis van de provincie Utrecht, dl. 1 (Utrecht, 1997), pp. 67-74;
- Es, J.T. van ‘Kamerik tot 1857’ in: Terugblik op Kamerik (Woerden, 1992), pp. 11-14;
- Raad, Jacques de Veen-land Water-land: honderd eeuwen landschap in de Venen (Woerden, 2009), pp. 16-23;
- Verhelst. drs. E.M.P. Een vroegmiddeleeuwse begraafplaats in het castellum van Woerden (Weesp, 2015) RAAP Archeologisch Adviesbureau BV 

 

Links

Canons
Regionaal: Romeinen, Friezen en Franken