De Rijn in de binnenstad

38

Op 31 mei 1961 was het groot feest in de Woerdense binnenstad. ’s Ochtends om tien uur opende mr J. Klaasesz, Commissaris der Koningin in Zuid-Holland, officieel Woerdens nieuwste straat: de Rijnstraat. Hiermee was een einde gekomen aan de eeuwenoude situatie, waarbij het centrum van Woerden doorsneden werd door het water van de Oude Rijn. Jarenlang hadden voor- en tegenstanders van het dempen van de rivier elkaar bestreden met zakelijke en minder zakelijke argumenten, waarbij de voorstanders, zoals burgemeester H.H.C. Vos en kolenboer en gemeenteraadslid Kees Snel tenslotte de overwinning behaalden.

Maar zij waren zeker niet de eersten, die het waagden om het dichtgooien van de steeds harder stinkende rivier te bepleiten. Al in 1864 was de Rijn binnen de stadswallen een open riool en bron van epidemische ziekten. De stedelijke Gezondheidscommissie adviseerde burgemeester en wethouders om demping te overwegen, maar zonder succes. De uitbraak van de cholera-epidemie twee jaar later bracht hierin geen verandering, evenmin als de verzoeken van aanwonenden en belanghebbenden in 1880 en 1924 om de kwalijke dampen, die het water verspreidde tegen te gaan.
Een paar jaar later verenigden enkele burgers zich in het Rijncomité, waarvan het genoemde raadslid Snel de actieve secretaris werd. Omdat de Rijn steeds smerig werd, maar ook omdat de scheepvaart door de stad van beurtschepen en kleivletten sterk terugliep leken dempingsplannen een goede kans te maken. Dat bleek het geval: het Rijncomité vond gehoor bij het gemeentebestuur en de raad besloot in oktober 1932 om de Oude Rijn te dempen. Helaas bleken de heren te veel hoop te hebben gevestigd op subsidies van het Rijk en de provincie. Het argument, dat de gedempte Rijn een verbetering zou vormen in de wegverbinding Utrecht-Leiden maakte op de Minister van Waterstaat weinig indruk: die was het probleem zelf al aan het oplossen door de aanleg van Rijksweg 12. De provincie, sterk beïnvloed door de Rijksdienst voor Monumentenzorg en de Bond Heemschut, die vanuit cultuurhistorisch oogpunt grote bezwaren hadden, verleende evenmin medewerking, zodat het dempingsplan in 1934 sneuvelde.
De bezwaren van de cultuurhistorische organisaties waren te begrijpen: de Rijn bood met de twee trapjesbruggen (de Sint Jansbrug aan de westkant en de Sint Pietersbrug aan de oostkant) en de brede Visbrug in het midden een pittoreske aanblik. De historische kademuren begonnen echter ook te verzakken, waardoor de veiligheid voor de wandelaars en aanwonenden sterk afnam.

Het duurde echter nog tot halverwege de jaren ’50 van de vorige eeuw voordat de geesten rijp waren voor het dempen van de Oude Rijn. Behalve de gezondheids- en veiligheidsaspecten speelde ook economische motieven hierbij een rol: de Rijnstraat zou een winkelstraat kunnen worden en een belangrijke verbetering leveren aan de doorstroming van het sterk toegenomen autoverkeer. De mooie Visbrug was al gesloopt door een betonnen exemplaar, waardoor het stedenschoon aanzienlijk was teruggebracht. In 1957 besloot de raad tot goedkeuring van een saneringsplan voor de binnenstad, waarin ook demping van de Oude Rijn tussen de Singel was opgenomen. En hoewel Heemschut en de in 1957 opgerichte Stichts-Hollandse Historische Vereniging opnieuw op de barricaden klommen om de Rijn open te houden hadden ze ditmaal geen succes. In 1959 werd begonnen met de demping en afbraak van de bruggen (Kees Snel klom zelf op de dragline, die bij de werkzaamheden gebruikt werd!) en twee jaar later was de klus geklaard.

Maar, zoals gezegd, niet iedereen was gelukkig met het resultaat. Juffrouw Maartje Blonk schreef een gedicht, waarin ze de demping betreurde en dat eindigde met de strofe “Nog nooit is er in Woerden zo’n droevig feest geweest!”.
Aanvankelijk was er groot enthousiasme over de nieuwe Rijnstraat: er kwamen winkels en het verkeer reed goed door. Maar al snel bleek de Rijnstraat eigenlijk te smal voor auto’s en vooral voor de aan- en afvoer van producten voor de winkels, die er waren betrokken. En toen de belangstelling voor monumenten en erfgoed ook op bestuurlijk en politiek niveau een rol ging spelen, zo vanaf 1975, werd er door veel mensen met weemoed teruggedacht aan die mooie oude Rijn met zijn trapjesbruggen.
In de eerste jaren bleef die tegenbeweging beperkt tot wat artikelen in plaatselijke bladen en publicaties van cultuurliefhebbers. Maar toen in 1990 burgemeester Van Zwieten, wethouder Janssen, directeur Gemeentewerken Koudenburg en streekarchivaris Peters op persoonlijke titel het rapport “Naar een nieuwe Oude Rijn” het licht deden zien en zij zich hierin voorzichtig voorstander toonden van het opnieuw opengraven van de Rijn, kreeg die tegenbeweging een stevig steuntje in de rug. Dat was niet genoeg om de tegenstanders de mond te snoeren; met name de middenstand en winkeliers in het centrum keerden zich tegen het “ontdempen”.

Sedertdien is het idee om de Oude Rijn weer open te leggen echter nooit meer helemaal uit de belangstelling verdwenen. In 2006 richtte een aantal betrokken Woerdenaars, mede op basis van het rapport, de Stichting Binnenstad in Balans op, die op de bres stond en staat voor het terugbrengen van de Oude Rijn. Zij zochten en kregen veel publiciteit, onder meer in 2011 met het aanbieden van een nieuw rapport over de mogelijkheden en onmogelijkheden van het heropgraven van de Rijn. En hoewel er nog altijd veel tegenstanders zijn, waaronder niet in de laatste plaats het gemeentebestuur, blijft er de hoop, dat ooit het water weer door het centrum zal stromen.
 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

De Oude Rijn door Woerden omstreeks 1928-1930. Later kwam hier de Rijnstraat. Op de achtergrond de oude Jansbrug. Het Utrechts Archief

Zicht op de Oude Rijn jaren 50, voor de Sint-Bonaventurakerk. Op de voorgrond de Sint Petersbrug. Het Utrechts Archief

Een huisvrouw is in 1933 bezig met het schoonmaken van een gasstel in het kader van de grote voorjaarsschoonmaak, op de kade aan de Oude Rijn. Het Utrechts Archief.

Opening Rijnstraat door Commissaris van de Koningin Mr. J. Klaasesz

Woerden, de Rijnstraat met de Pietersbrug, de Vis(ch)brug en de Jansbrug zoals deze er in de vorige eeuw uit heeft gezien. Extra info bij de foto uit 1892: Het hoge pand links naast de brug was het café van Catharina Maria (Katemie) Bolander, in de volks

Meer weten

Meer lezen
- Rijnnummer: extra uitgave van de Woerdense Courant ter gelegenheid van de opening van de Rijnstraat op 31 mei 1961
- Vries, Marie-Louise de Nederland Waterland: een nieuw leven voor gedempte grachten, vaarten, havens en beken (Zeist/Den Haag, 1996)
 

Links

Website
Website van de Stichting Rijngracht

Archief
Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard-Archief  Comité “Naar een nieuwe Oude Rijn” 1989-1990 (W155)

Krantenarchief RHC Rijnstreek en Lopikerwaard
Het Nieuws van Harmelen 2 juni 1961