Oprichting bijzondere scholen

27

Voor het onderwijs in Nederland bestonden tot het begin van de 19e eeuw maar weinig regels. Elke stad of dorp had wel een dorpsschool, maar ouders waren niet verplicht om hun kinderen naar die scholen toe te sturen. De kwaliteit van het onderwijs en de schoolgebouwen was wisselend, al naar gelang stad, dorp of kerk bereid waren uit te geven.

In 1806 kwam de eerste Onderwijswet tot stand, in 1857 gevolgd door een nieuwe. Door die wetten kwamen er schoolopzieners en regels voor gemeentes om openbare scholen, dus voor alle gezindten, in stand te houden. Vanaf 1857 mochten ook kerken of instellingen als de Maatschappij tot Nut van’t Algemeen scholen oprichten, maar die moesten dat zelf betalen. Pas vanaf 1889 konden bijzondere scholen subsidie van de overheid krijgen en het zou nog bijna dertig jaar, tot 1917 duren, voordat ze echt gelijkgesteld werden.
Voor veel kinderen maakte dat allemaal niet zo veel uit. Hun opleiding bleef beperkt tot een paar jaar lagere school, maar zodra ze wat ouder waren werden ze ingezet op de boerderij van hun ouders of moesten ze aan de slag in de fabriek. Ook in Woerden en omgeving was dat het geval. In de pan- en steenfabrieken was kinderarbeid de gewoonste zaak van de wereld. In 1874 kwam het zgn “Kinderwetje” tot stand, dat verbood om kinderen onder de twaalf jaar in een fabriek te laten werken; dat gold echter niet voor boerenwerk. Pas in 1900, toen de Leerplichtwet was aangenomen, moesten kinderen tussen de zes en twaalf jaar verplicht naar school.

In Woerden waren rond 1880 twee openbare scholen, een voor “burgerkinderen” en een zgn. armenschool. In Barwoutswaarder, Kamerik, Harmelen en Zegveld waren toen alleen openbare lagere scholen. Voor Rooms-Katholieke kinderen waren in 1870 een lagere meisjesschool en een lagere jongensschool opgericht; de meisjesschool was afgesplitst van het Pensionaat, de in 1842 gestichte meisjeskostschool. In Harmelen was al in 1869 een Rooms-Katholieke school tot stand gekomen, in Kamerik kwam die in 1872, aan de Kanis, en voor Zegveld werd veel later, in 1907, een Rooms-Katholieke school aan de Meije gebouwd.

De eerste christelijke lagere school in Woerden kwam in 1881 tot stand, aan de Torenwal. Het gebouw staat er nog altijd. Tussen 1885 en 1922 was Feike Kalsbeek (1857-1941) hoofd van deze school en bracht de school tot grote bloei. Kalsbeek was ook buiten het schoolgebouw erg actief:. Hij was jarenlang bestuurslid van de landelijke Christelijke vereniging voor onderwijzers en schreef in het onderwijsblad van de Verenigingen voor Scholen met de Bijbel. In Woerden was hij ook politiek actief: hij was een der oprichters van de plaatselijke CHU-kiesvereniging; na zijn pensionering werd hij in 1923 raadslid en wethouder voor de CHU; dat bleef hij tot 1932.
Ook in de andere kernen van Woerden ontstonden christelijke scholen: in Harmelen in 1904, in Zegveld in 1905 en in Kamerik in 1906.
De invoering van de Leerplichtwet zorgde ervoor, dat steeds meer kinderen naar school gingen; de komst van bijzondere scholen zorgde ervoor dat steeds meer kinderen naar een christelijke of rooms-katholieke school en steeds minder kinderen naar een openbare school gingen. Veel ouders wilden dat hun kinderen les kregen op protestants-christelijke of rooms-katholieke grondslag. Dat zorgde ervoor dat in de kleine kernen de openbare school te klein werd om te blijven bestaan. In Zegveld moest de openbare school al in 1907 sluiten, in Kamerik in 1923 en in Barwoutswaarder in 1929. De openbare school in Harmelen hield het tot 1937 vol; alleen te Woerden kon de openbare school aan de Wilhelminaweg zich handhaven. Overigens keerden na de tweede wereldoorlog de openbare scholen in Harmelen, Kamerik en Zegveld weer terug.

Vanaf de jaren ’20 verbeterde en verbreedde het onderwijs in Woerden zich. Er kwamen scholen voor middelbaar voortgezet onderwijs, die zich verbreedden tot scholengemeenschappen. Het huidige brede schoolaanbod is mede te danken aan pioniers als Kalsbeek en zijn collega’s.
 

Reageren

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht om in te vullen.




Uw reactie wordt gepubliceerd zodra deze door de redactie is goedgekeurd.

Hoofdonderwijzer Feike Kalsbeek

Prentbriefkaart eerste christelijke school Woerden, jaren 20.

Meer weten

Meer lezen
Algemeen:
Meijsen, J.H. (samenst.) Lager onderwijs in de spiegel der geschiedenis: 175 jaar nationale wetgeving op het lager onderwijs in Nederland 1801-1976  (’s-Gravenhage, 1976)

Woerden en omgeving:
- 1886-1986 100 jaar eerste openbare lagere school te Woerden (Woerden, 1986)
- Alkemade, Rob “Leren en laten leren: het onderwijs in Zegveld door de eeuwen heen” in:
Bouwen op het verleden: 1000 jaar Zegveld (Zegveld, 1995), pp. 168-186
- Bader, J.C. Sint Bavoschool Harmelen 1869-1980 (Woerden, 1980)
- Beijeman-Burggraaf, E. e.a. 100 jaar Christelijk Onderwijs in Kamerik 1899-1999 (Kamerik, 1999)
- Boon, J.G.M. Schets van het lager onderwijs te Harmelen tot aan de ontwikkeling in de 20e eeuw (Woerden, 1968)
- Kalsbeek, L. “F. Kalsbeek, naar wie de Christelijke scholengemeenschap in Woerden is genoemd” in Heemtijdinghen, jg. 16 (1980), nr 4, pp. 55-76
- Leenheer, D. Vereniging voor Christelijk Schoolonderwijs te Woerden, 1881-1956 (Woerden, 1956)
- “Onderwijs” in: Terugblik op Kamerik: leven tussen Kruipin en Oudendam 1857-1988 (Woerden, 1992), pp. 135-153;
- Stolwijk, G.G. Een goedgevuld pakhuis: de geschiedenis van ruim 400  jaar onderwijs in Woerden van ca. 1500 tot 1920 (Woerden, 2009)
- Stolwijk, G.G. “Het openbaar onderwijs te Barwoutswaarder en Rietveld 1800-1929” in: Heemtijdinghen, jg. 36 (2000), nr 2, pp. 41-63
- Werf, Tj. van der 100 jaar Katholiek Onderwijs Kamerik 1873-1973  (Kamerik, 1973)
 

Links

Canons
Landelijk:
Kinderarbeid

Websites:
Nationaal Historisch Museum: Het Kinderwetje van Van Houten
De Schoolstrijd
Onderwijsmuseum

Archieven:
Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard
-Archief van de Stichting Katholieke Scholen en voorgangers 1899-1996 (archiefnr W241)
-Archief Vereniging voor Christelijk Schoolonderwijs, 1880-1975 (archiefnr W96)
-Archief Vereniging School met den Bijbel/Joraischool te Zegveld 1904-2000 (archiefnr W171)